Biyokimyasal Bulgular Rehberi
Kan tahlili sonuçlarını yorumlamak ve beslenme ilişkisini anlamak için pratik sözlük.
Albumin
3.5-5.0 g/dLYetersiz protein alımı, karaciğer hastalığı, enfeksiyon, ödem, nefrotik sendrom.
Dehidratasyon (sıvı kaybı).
Düşüklüğünde: Yüksek biyolojik değerli protein (yumurta, et, balık) artırılmalı. Günlük protein 1.2-1.5 g/kg hedeflenmeli.
Ferritin
Demir eksikliği anemisi, kronik kan kaybı.
Hemokromatozis, kronik hastalık, inflamasyon/enfeksiyon, karaciğer hastalığı.
Düşüklüğünde: Kırmızı et, yumurta sarısı, C vitamini ile birlikte tüketim. Yüksekliğinde: Demir takviyesi kesilmeli, çay/kahve öğünle birlikte.
Hemoglobin
Demir, B12 veya folat eksikliği anemisi, kronik kan kaybı, talasemi.
Polisitemi vera, kronik hipoksi, dehidratasyon, sigara kullanımı.
Düşüklüğünde: Demir açısından zengin besinler (kırmızı et, ıspanak) + C vitamini. B12 ve folat değerlendirilmeli.
Vitamin B12
200-900 pg/mLVejetaryen/vegan diyet, pernisiyöz anemi, mide bypass sonrası, metformin kullanımı, yaşlılık.
Nadir. Karaciğer hastalığı, lösemi veya aşırı supplementasyon.
Düşüklüğünde: Kırmızı et, balık, yumurta, süt ürünleri artırılmalı. Vejetaryenlerde sublingual B12 veya enjeksiyon gerekebilir.
Folat (B9)
3-17 ng/mLYetersiz sebze/meyve tüketimi, alkolizm, gebelik, malabsorpsiyon.
Nadir. Aşırı supplementasyon (B12 eksikliğini maskeleyebilir).
Düşüklüğünde: Koyu yeşil yapraklı sebzeler (ıspanak, pazı), baklagiller, turunçgiller. Gebelikte mutlaka takviye.
Vitamin D (25-OH)
30-100 ng/mL (Optimal: 40-60)Güneşe az maruz kalma, koyu ten, obezite, malabsorpsiyon, ileri yaş.
Aşırı supplementasyon, granülomatöz hastalıklar, lenfoma.
Düşüklüğünde: Yağlı balık (somon, uskumru, sardalya), yumurta sarısı, D vitamini takviyesi. Günde 15-20 dk güneş.
HbA1c
<%5.7 Normal, 5.7-6.4 Prediyabet, ≥6.5 DiyabetHipoglisemi eğilimi, hemolitik anemi, kan kaybı.
Diyabet (Şeker Hastalığı), kötü glisemik kontrol.
Yüksekliğinde: Basit şeker sıfırlanmalı, kompleks karbonhidratlar ve posa artırılmalı. Glisemik indeksi düşük besinler tercih edilmeli.
Açlık Kan Şekeri
70-100 mg/dLHipoglisemi - aşırı insülin, yetersiz karbonhidrat alımı, uzun açlık.
Bozulmuş açlık glukozu (100-125), Diyabet (≥126).
Yüksekliğinde: Porsiyon kontrolü, düşük glisemik indeksli besinler, düzenli öğün. Düşüklüğünde: Hızlı karbonhidrat + kompleks CHO.
Total Kolesterol
<200 mg/dL (Optimal: <180)Malnütrisyon, hipertiroidi, karaciğer hasarı.
Kardiyovasküler risk, ailevi hiperkolesterolemi, hipotiroidi, obezite.
Yüksekliğinde: Doymuş yağ <%7, trans yağ sıfır, posa 25-30g/gün, bitki sterolleri 2g/gün eklenebilir.
LDL Kolesterol
<100 mg/dL (Yüksek riskli: <70)Nadir. Hipertiroidi, malabsorpsiyon, malnütrisyon.
Ateroskleroz riski, ailevi hiperkolesterolemi, doymuş yağ fazlalığı.
Yüksekliğinde: Doymuş yağ azaltılmalı, trans yağ kesilmeli, çözünür posa (yulaf, baklagil) artırılmalı, ceviz ve zeytinyağı önerilir.
HDL Kolesterol
Kardiyovasküler risk artışı, metabolik sendrom, sedanter yaşam, obezite.
Genellikle koruyucu (nadiren genetik yükseklik).
Düşüklüğünde: Egzersiz artırılmalı, trans yağ kesilmeli, Omega-3 (balık, ceviz) eklenmeli. Sigarayı bırakma önemli.
Trigliserid
<150 mg/dLMalnütrisyon, hipertiroidi, malabsorpsiyon.
Obezite, diyabet, aşırı alkol/karbonhidrat tüketimi, metabolik sendrom.
Yüksekliğinde: Alkol tamamen bırakılmalı, basit şeker ve rafine karbonhidrat azaltılmalı, Omega-3 (yağlı balık 2-3x/hafta) artırılmalı.
Potasyum (K)
3.5-5.0 mEq/LKusma, ishal, diüretik kullanımı, yetersiz alım.
Böbrek yetmezliği, asidoz, ACE inhibitörleri, aşırı takviye.
Yüksekliğinde: Muz, portakal, patates, domates, ıspanak kısıtlanmalı. Sebzeler haşlanıp suyu atılmalı. Düşüklüğünde: K-zengin besinler.
Sodyum (Na)
136-145 mEq/LAşırı sıvı alımı (dilüsyonel), ishal/kusma, SIADH, tiazid diüretikler.
Dehidratasyon, aşırı tuz tüketimi, diabetes insipidus.
Yüksekliğinde: Tuz kısıtlaması (<2300 mg/gün, ideal <1500 mg), işlenmiş gıdalar azaltılmalı. Düşüklüğünde: Sıvı kısıtlaması değerlendirilmeli.
Kalsiyum
8.5-10.5 mg/dLD vitamini eksikliği, hipoparatiroidi, malabsorpsiyon, böbrek yetmezliği.
Hiperparatiroidi, aşırı D vitamini, malignite, sarkoidoz.
Düşüklüğünde: Süt ürünleri, koyu yapraklı sebzeler, tahin, badem. D vitamini durumu kontrol edilmeli. Yüksekliğinde: Kalsiyum/D vitamini takviyesi kesilmeli.
Magnezyum (Mg)
1.7-2.2 mg/dLAlkolizm, diyabet, diüretik kullanımı, malabsorpsiyon, stres.
Böbrek yetmezliği, aşırı takviye, Mg içeren antiasitler.
Düşüklüğünde: Koyu yeşil yapraklılar, kuruyemişler (badem, kaju), tam tahıllar, bitter çikolata. Alkol tüketimi azaltılmalı.
Ürik Asit
Wilson hastalığı, Fanconi sendromu, xantinüri (nadir).
Gut hastalığı, böbrek yetmezliği, yüksek pürin alımı, fruktoz fazlalığı, obezite.
Yüksekliğinde: Sakatat, av etleri, sardalya, ançüez, midye kısıtlanmalı. Alkol (özellikle bira) kesilmeli. Bol su (2-3L/gün). Kiraz/vişne faydalı.
Kreatinin
Kas kütlesi azalması, yaşlılık, malnütrisyon.
Böbrek yetmezliği, dehidratasyon, yoğun egzersiz, yüksek protein diyeti.
Yüksekliğinde: Protein alımı kontrol altına alınmalı (0.6-0.8 g/kg), sodyum ve potasyum kısıtlaması gerekebilir. Sıvı alımı düzenlenmeli.
Veriler T.C. Sağlık Bakanlığı TÜBER 2022, TEMD 2023, WHO ve ESC/ADA kılavuzlarından derlenmiştir.
Bu rehber genel bilgi amaçlıdır. Teşhis ve tedavi için mutlaka hekiminize danışın.